De Vlaardinger https://devlaardinger.nl/portals/0/afbeeldingen/logo-V.png

Balanceren op drie staatsvormen

Politiek traktaat - Baruch Spinoza en Maarten van Buuren

Politiek traktaat - Baruch Spinoza en Maarten van Buuren

"Een uitgelezen kans"

Baruch de Spinoza (1632-1677) wordt beschouwd als de meest invloedrijkste filosoof die ons land heeft gekend. Zijn werk wordt echter als moeilijk ervaren. Emeritus-hoogleraar Maarten van Buuren heeft de denkwijze van Spinoza toegankelijker gemaakt door een heldere uitleg en nieuwe vertalingen. Dat gebeurt ook met Spinoza’s laatste werk, Politiek traktaat, waarin Spinoza pleit voor een duurzame en stabiele staatsvorm voor Nederland.

De 17e eeuw wordt gekenmerkt door conflicten tussen prinsgezinden (monarchie) en staatsgezinden (aristocratie en democratie). De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden is in die eeuw wisselend veranderd van staatsvorm: van een republiek onder leiding van raadspensionarissen tot een quasi-monarchie met stadhouders die via staatsgrepen aan de macht kwamen.

Spinoza is staatsgezind. In zijn – in 1677 gepubliceerde – Politiek traktaat pleit hij voor een duurzame en stabiele staatsvorm die berust op een mengvorm van monarchie, aristocratie en democratie, waarbij de verderfelijke uitwassen van monarchie en democratie in evenwicht worden gehouden door een dominante aristocratie. Spinoza kiest voor deze mengvorm, omdat alleen die tot het gewenste evenwicht kan leiden.

Politiek traktaat begint met een uitvoerige inleiding van Van Buuren. Daarin beschrijft hij op een begrijpelijke wijze de verschillende staatsvormen die na de totstandkoming van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden waren ontstaan.

Na deze inleiding wordt Van Buurens vertaling van het Politiek traktaat weergegeven in elf hoofdstukken.
Spinoza beschrijft hoe een monarchie of aristocratie moet worden georganiseerd om te voorkomen dat een samenleving afglijdt naar tirannie, en om vrede en vrijheid van de burgers onaangetast te laten. Het laatste hoofdstuk (‘Over de democratie’) omvat nog geen drie pagina’s. Oorzaak? Spinoza kwam te overlijden, zodat zijn Politiek traktaat noodgedwongen onvoltooid is gepubliceerd.

Spinoza bouwt de hoofdstukken over monarchie en aristocratie systematisch op. Na een definitie van elke staatsvorm en het aanstippen van de zwakke plekken ervan, formuleert hij de voorwaarden voor een stabiele staatsvorm. Deze voorwaarden zijn – voor elke staatsvorm – de oprichting van een Raad die voldoende groot is om de gehele bevolking te vertegenwoordigen. Deze raad functioneert als een soort weegschaal. Enerzijds vertegenwoordigt de raad het volk, om te voorkomen dat het door het minste of geringste in opstand komt. Anderzijds voorkomt de raad dat de monarch zich als een tiran gaat gedragen en zijn wil oplegt aan het volk. Ditzelfde principe geldt voor de aristocratie, waarin het volk wordt geregeerd door een groepje patriciërs.
Die Raad moet op zijn beurt worden gecontroleerd door een Raad van syndici en/of een senaat en consuls.

Na elk hoofdstuk volgen uitvoerige noten van Van Buuren. Hierin licht hij diverse kwesties, begrippen, ontwikkelingen en denkwijzen van Spinoza op een heldere en uitvoerige wijze toe en plaatst deze in een context.

Tot slot zijn in het boek enkele fragmenten uit hoofdstukken van Spinoza’s in 1670 gepubliceerde Theologisch-politiek traktaat opgenomen. De gekozen fragmenten bevatten gedachten over de grondslagen van staatsvorming, natuurwetten en samenlevingswetten die daaraan voorafgaan, het 'goddelijk recht', het alomvattend recht van de hoogste overheid, over monarchie en revolutie en over vrijheid van zeggen en denken in een vrije republiek. Ook hierna volgen weer noten met uitleg.

Van Buurens versie van Politiek traktaat blinkt uit door zijn uitgebreide uitleg over de denkwijze van Spinoza, over de historische context en door zijn vertaling in een soepele schrijfstijl. Daarmee kan de lezer zich een goed beeld vormen van de politieke omstandigheden van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en het waarom van het oorspronkelijke Politiek traktaat.

Politiek traktaat is ook nu nog actueel. “Het interessante aan Spinoza’s ideeën is dat die niet rechtstreeks gaan over de vraag hoe de Nederlanden in de zeventiende eeuw moesten worden bestuurd. Hij buigt zich over politieke systemen in het algemeen. Daarom kan Spinoza onze eigentijdse democratie een spiegel voorhouden,” zegt Van Buuren in een interview met dagblad Trouw.

Een klasse-uitgave voor iedereen met politieke en historische interesses.


Maarten van Buuren (Maassluis, 1948) is emeritus-hoogleraar moderne Franse literatuur aan de Universiteit Utrecht. Hij is auteur van de bestseller Kikker gaat fietsen, of Over het leed dat leven heet (Lemniscaat 2008). Hij heeft ook drie boeken over gebeurtenissen in Maassluis tijdens de Tweede Wereldoorlog geschreven. Hij verwierf bekendheid met zijn eerdere boeken over Spinoza: De essentie van Spinoza (2016), Vijf wegen naar de vrijheid (2016), een nieuwe vertaling van de Ethica (2017) die lovend werd ontvangen en Spinoza. Zijn filosofie in 50 sleutelwoorden (2019).

Politiek traktaat is op 20 maart 2020 verschenen bij Uitgeverij Ambo|Anthos. Het boek telt 336 pagina’s, inclusief uitvoerige noten en literatuurlijst. Het kost € 34,99. ISBN: 9789026350931.
Ook als e-book te koop voor € 14,99. ISBN:
9789026350948

Alle boekrecensies zijn ook terug te vinden op: www.vlaardingenleest.nl

beoordelingen:

  1  haring - aantrekkelijk als bedorven haring
  2  haringen - in uitverkoop de moeite waard
  3  haringen - veelbelovende vangst
  4  haringen - goede kwaliteit, stevige aanrader
  5  haringen - behoort tot het beste van dit jaar

waardering: 

 

Laat een reactie achter

Door het invullen en verzenden van dit formulier, wordt je naam, e-mailadres, IP-adres en inhoud van je reactie bewaard in de database van ons content management system voor deze website. Alleen je naam en de inhoud van je reactie zijn zichtbaar voor de lezers van de website. De redactie/beheerder van deze website kan je per e-mail naar het door jou opgegeven e-mailadres door middel van een persoonlijk bericht een reactie geven.
Reactie toevoegen

Theme picker

Meest gelezen:

Theme picker